Maístjarnan, ljóðabókaverðlaun Rithöfundasambands Íslands og Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns, var afhent við hátíðlega athöfn í Þjóðarbókhlöðunni miðvikudaginn 3. júní. Var það í tíunda sinn sem verðlaunin eru veitt.
Maístjörnuna fyrir ljóðabók ársins 2025 hlaut Natasha S. fyrir bókina Mara kemur í heimsókn.
Í umsögn dómnefndar um verðlaunabókina segir:
„Sterk bók og heildstæð, ástríðufull og heiðarleg, persónuleg og pólitísk. Mögnuð lýsing á kvíða, vanmætti og varnarleysi. Ljóðmælandi lærir að lifa með Möru, að gangast við ótta sínum í martraðarkenndum heimi sem er á hvolfi. Leikurinn berst inn á hættusvæði stríðs og ógna en það er líka heimavöllur ljóðmælanda. Ófriðurinn veldur sundrungu, einmitt þegar hluttekningar og samkenndar er þörf. Áleitið verk og tímabært.“
Natasha S. fæddist í Rússlandi árið 1987. Hún flutti til Íslands árið 2012 og hefur vakið verðskuldaða athygli fyrir ljóð sín, pistla og hugvekjur. Hún sló eftirminnilega í gegn með fyrstu ljóðabók sinni, Máltaka á stríðstímum, en fyrir hana hlaut Natasha Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar 2022. Máltaka á stríðstímum var einnig tilnefnd til Maístjörnunnar 2022. Natasha hefur verið öflugur talsmaður skálda af erlendum uppruna á Íslandi og ritstýrði ljóðasafninu Pólífónía af erlendum uppruna og ritgerðasafninu Skáldreka. Hún hefur einnig þýtt íslensk skáldverk á rússnesku.
Natasha er menntuð í blaðamennsku. Árið 2016 útskrifaðist hún frá Háskóla Íslands með BA-gráðu í íslensku sem annað mál og með sænsku sem aukagrein.
Gjaldgengar til Maístjörnunnar voru allar útgefnar íslenskar ljóðabækur ársins 2025 sem skilað var í skylduskil til Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns. Dómnefnd skipuðu Áslaug Jónsdóttir fyrir hönd Rithöfundasambandsins, Tómas Ævar Ólafsson fyrir hönd Landsbókasafns og Sveinn Yngvi Egilsson fyrir Háskóla Íslands.
Maístjarnan er einu verðlaun á Íslandi sem veitt eru fyrir útgefna ljóðabók. Verðlaununum er ætlað að vekja sérstaka athygli á blómlegri ljóðabókaútgáfu á Íslandi sem og mikilvægi þess að ljóðabókum sé skilað í skylduskil til Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns og varðveitist þannig sem hluti af menningararfi þjóðarinnar.
Verðlaunafé er 700 þúsund krónur og styrkti Íslenska leikjafyrirtækið CCP hf verðlaunin að þessu sinni.
Landsbókavörður, Örn Hrafnkelsson, bauð gesti velkomna og kynnti verðlaunin sem Margrét Tryggvadóttir formaður RSÍ afhenti Natöshu. Ragnheiður Tryggvadóttir framkvæmdastjóri RSÍ las úr verðlaunabókinni. Natasha ávarpaði gesti og hér fylgir ræða hennar:
„Það er ár síðan Mara kom út. Þá fann ég varla fyrir gleði eða stolti heldur var ég kvíðin og útkeyrð. Mér hafði verið sagt upp í vinnunni og dagurinn sem bókin kom út var síðasti vinnudagurinn minn. Tveimur dögum eftir útgáfuhófið fór ég heim til Rússlands þar sem læknar sögðu að pabbi ætti aðeins nokkrar vikur eftir ólifaðar. Þetta var mjög erfitt tímabil – framtíðin var orðin óvissa sem ég var ekki tilbúin að takast á við.
Ég var samt með samviskubit yfir því að skilja Möru eftir eina, að fæða hana og fara svo. En hún stóð sig mjög vel og ég er mjög stolt af henni. Hún kom til mín á dimmum vetrardögum, tróð bringuna á mér og varð sú þyngd sem ég þurfti að bera með mér hvert sem ég fór. En á sama tíma fann ég fyrir létti: það var auðveldara að bera þessa þyngd vegna þess að hún hafði nafn, andlit og persónuleika. Mara kenndi mér að sýna sjálfri mér mildi, gera tilfinningum mínum skil með orðum, og hún tók á sig margt af því neikvæða og hjálpaði mér að týna ekki sjálfri mér í heimi þar sem erfitt er að halda jafnvægi.
Á meðan Mara ferðaðist á milli lesenda ferðaðist ég sjálf á milli landa.
Síðustu þrjú ár hef ég dvalið í Rússlandi mislangan hluta ársins. Þegar ég er þar er eins og lífið á Íslandi sé ekki til og öfugt. Að búa milli landa er eins og að lifa tveimur mismunandi lífum, vera tvær mismunandi manneskjur, en á sama tíma er það líka eins og að eiga hvergi heilt líf.
Heima í Rússlandi spyr mig enginn hvaðan ég sé. Ég tala móðurmálið, ég á frændfólk og vini sem ég hef þekkt mestallt líf mitt. Ég er dóttir.
Heima á Íslandi er ég skáld.
Í Rússlandi dreymir mig drónaárásir, sprengjur og skriðdreka sem aka fram hjá glugganum mínum. Á Íslandi dreymir mig að stríðinu ljúki sem fyrst.
Í Rússlandi er ég Natasha frá Íslandi, en á Íslandi er ég frá Rússlandi. Og í hvert sinn sem ég fer annaðhvort til Rússlands eða til baka til Íslands skil ég eftir hluta af sjálfri mér sem ég mun sakna á hvorum stað.
Þótt ég tali tungumálið, eigi íslenska vini og viti hvernig á að borga skatt finn ég oft að ég sé fyrst og fremst innflytjandi í augum annarra. Sjálfsmynd sem ég valdi aldrei. En innflytjendur eru líka hluti af samfélaginu, þannig fann ég leið að tilheyra.
Bókmenntir hafa tilgang, ekki bara að skemmta eða draga athyglina frá raunveruleikanum. Þær geta líka verið mjúkt afl. Þær vinna gegn afmennskun og fordómum, og ég vona að með því að íslenskir lesendur fái að heyra rödd mína, en ekki bara fréttaflutning frá heimalandinu mínu, fái þeir líka tækifæri til að skilja ókunnugan heim betur.
Það er oft vandræðalegt að skrifa um þunga og erfiða hluti: að mæta á jólaupplestra í notalegri stemningu, með lykt af mandarínum og piparkökum, og lesa upp ljóð um krabbamein, stríð og pyntingar. Ég hlusta á aðra lesa upp ljóð um náttúru, börn eða ferðalög og velti því oft fyrir mér af hverju ég geti ekki skrifað um fegurð og ást, eða um eitthvað fyndið. Ég er jú líka fyndin manneskja. En af einhverjum ástæðum vel ég að gera það ekki. Kannski er það vegna rússneskrar bókmenntahefðar þar sem bók þarf að vera þung til að teljast góð. Eða vegna þess að ég leyfi mér ekki að fjalla um neitt létt á meðan svo margt er þungt. En einn góðan veðurdag vonast ég til að gera það.
Tveimur árum eftir að ég skrifaði bókina, og ári eftir útgáfuhófið, hefur lítið breyst. En pabbi minn er sem betur fer enn á lífi. Í gær kom ég heim frá Rússlandi sem í þetta skiptið tók ekki sérstaklega vel á móti mér. Í þann eina og hálfa mánuð sem ég varði í Moskvu var annaðhvort rigning eða þrjátíu stiga hiti, ég var lasin þrisvar sinnum og þurfti að breyta flugmiða í lestarmiða vegna drónaárása. Fyrir vikið lengdist ferðin heim úr tveimur sólarhringum í þrjá.
En það tókst að komast heim og í dag stend ég hér og tek á móti þessari viðurkenningu og finn mikið þakklæti – tilfinningu sem hefur ekki alltaf verið auðvelt að finna. Þakklát lesendum fyrir að sýna áhuga og útgefanda fyrir stuðning, þakklát fyrir viðurkenninguna og fyrir að hafa verið tekið svona hlýlega í íslenskri bókmenntasenu þótt ég skrifi ekki um íslenskan veruleika. Þakklát fyrir að geta fundið fyrir þakklæti.
En hvað varðar Möru: hún tók sér frí. Ég sé myndir af ævintýrum hennar: úr fjallgöngum, hestamennsku og hvalaskoðun. Hún sendir kveðjur og lofar að koma aftur.“
