Rithöfundasamband Íslands

The Writers' Union of Iceland


Tilnefningar til Íslensku þýðingaverðlaunanna

Tilnefningar til Íslensku þýðingaverðlaunanna kynntar í Kiljunni á RÚV þann 16. desember.

Að verðlaununum stendur Bandalag þýðenda og túlka í samstarfi við Rithöfundasamband Íslands og Félag íslenskra bókaútgefenda. Þau eru veitt fyrir bestu þýðingu á bókmenntaverki og er tilgangur þeirra að vekja athygli á ómetanlegu framlagi þýðenda til íslenskrar menningar.

Sjö þýðingar eru tilnefndar að þessu sinni, en alls bárust 86 bækur frá 21 útgáfu. Í dómnefnd sitja Guðrún H. Tulinius, Þórður Helgason og Elísabet Gunnarsdóttir, sem jafnframt er formaður nefndarinnar.

Tilnefndir þýðendur eru:

Aðalsteinn Ásberg Sigurðsson, fyrir þýðingu sína 43 smámunir eftir Katrin Ottarsdóttir. Dimma gefur út.

Guðrún Hannesdóttir, fyrir þýðingu sína Dyrnar eftir Magda Szabó. Dimma gefur út.

Heimir Pálsson, fyrir þýðingu sína Leiðin í Klukknaríki eftir Harry Martinson. Ugla útgáfa gefur út.

Magnús Sigurðsson, fyrir þýðingu sína Berhöfða líf úrval ljóða eftir Emily Dickinson. Dimma gefur út.

Sigrún Eldjárn, fyrir þýðingu sína Öll með tölu eftir Kristin Roskifte. Vaka-Helgafell gefur út.

Þórarinn Eldjárn, fyrir þýðingu sína Hamlet eftir William Shakespeare. Vaka-Helgafell gefur út.

Þórdís Gísladóttir, fyrir þýðingu sína Álabókin eftir Patrik Svensson. Benedikt útgáfa gefur út.


Verðlaun bóksala

Ár hvert kýs starfsfólk bókaverslana á Íslandi bestu bækur ársins. Verðlaunin voru tilkynnt í Kiljunni þann 16. desember sl.

Fræðibækur og handbækur

1. Konur sem kjósa eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur, Kristínu Svövu Tómasdóttur, Ragnheiði Kristjánsdóttur og Þorgerði H. Þorvaldsdóttur.
2. Spænska veikin eftir Gunnar Þór Bjarnason.
3. Fuglinn sem gat ekki flogið eftir Gísla Pálsson.


Þýddar barnabækur

1. Múmínálfarnir: Stórbók 3 eftir Tove Jansson í þýðingu Guðrúnar Jarþrúðar Baldvinsdóttur.
2. Ísskrímslið eftir David Walliams í þýðingu Guðna Kolbeinssonar.
3. Þar sem óhemjurnar eru eftir Maurice Sendak í þýðingu Sverris Norland.


Íslenskar barnabækur

1. Grísafjörður eftir Lóu Hlín Hjálmtýsdóttur.
2. Íslandsdætur eftir Nínu Björk Jónsdóttur.
3. Herra Bóbó, Amelía og ættbrókin eftir Yrsu Sigurðardóttur.


Ævisögur

1. Berskjaldaður eftir Gunnihildi Örnu Gunnarsdóttur.
2. Herra hnetusmör: Hingað til eftir Sóla Hólm.
3. Káinn eftir Jón Hjaltason.


Ungmennabækur

1. Skógurinn eftir Hildi Knútsdóttur.
2. Vampírur, vesen og annað tilfallandi eftir Rut Guðnadóttur.
3. Dóttir hafsins eftir Kristínu Björgu Sigurvinsdóttur. 


Ljóð

1. Sonur grafarans eftir Brynjólf Þorsteinsson.
2. Taugaboð á háspennulínu eftir Arndísi Lóu Magnúsdóttur.
3. Við skjótum títuprjónum eftir Hallgrím Helgason. 


Þýdd skáldverk

1. Beðið eftir barbörunum eftir J.M. Coetzee í þýðingu Rúnars Helga Vignissonar og Sigurlínu Davíðsdóttur.
2. Litla land eftir Gael Faye í þýðingu Rannveigar Sigurgeirsdóttur.
3. Sumarbókin eftir Tove Jansson í þýðingu Ísaks Harðarsonar.


Íslensk skáldverk

1. Snerting eftir Ólaf Jóhann Ólafsson.
2. Herbergi í öðrum heimi eftir Maríu Elísabetu Bragadóttur.
3. Dauði skógar eftir Jónas Reyni Gunnarsson.


Besta bókakápan

1. Blóðberg, hönnuð af Alexöndru Bühl.
2. Konur sem kjósa, hönnuð af Snæfríði Þorsteins.
3. Herbergi í öðrum heimi, hönnuð af Halla Civelek.


Aðventulestur 2020

Árlegum upplestri á Aðventu Gunnars Gunnarssonar verður streymt á netinu að þessu sinni. Lesari verður Ólafur Darri Ólafsson leikari sem í haust hreif landsmenn með sér í hlutverki annars Benedikts í þáttaröðinni um Ráðherrann. Í þáttunum var óspart vísað í sögu Gunnars og Ólafur Darri er því ekki óvanur að vera í för með þeim Leó og Eitli.

Gunnarsstofnun og Rithöfundasamband Íslands hvetja fólk til að koma sér vel fyrir þriðja sunnudag í aðventu með heitt súkkulaði og smákökur og njóta þessarar perlu íslenska bókmennta.

Lesturinn fer í loftið kl. 13.30 sunnudaginn 13. des. og má hlusta á hann hér:


Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar

Rithöfundurinn Gerður Kristný hlaut þann 16. nóvember s.l. Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar. Þau eru árlega veitt einstaklingi sem hefur með sérstökum hætti unnið íslenskri tungu gagn í ræðu eða riti, með skáldskap, fræðistörfum eða kennslu og stuðlað að eflingu hennar, framgangi eða miðlun til nýrrar kynslóðar. 

„Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar minna okkur á margbreytileika miðlunar íslenskunnar. Íslenskan er allskonar, hún er okkar mál og mun ekki dafna á safni heldur þróast sem verkfærið sem við notum alla daga, til að orða hugsanir okkar, til frjórra samskipta og til þess að skapa. Ég óska Gerði Kristnýju hjartanlega til hamingju með verðlaunin og þakka henni fyrir fjölbreytt framlag til íslenskunnar og íslenskra bókmennta,“ sagði Lilja Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra. 

Úr greinargerð verðlaunanefndar:
„… Við veitingu verðlaunanna að þessu sinni er tekið mið af fjölhæfni verðlaunahafans, en hún hefur skrifað fjölda bóka bæði fyrir börn og fullorðna, verk hennar hafa verið sett upp á leiksviði, ljóð hennar sungin auk þess sem hún hefur kennt í fjölmörgum ritsmiðjum fyrir börn. Rödd Gerðar Kristnýjar er mikilvæg í íslensku samfélagi ekki aðeins vegna þess hvernig hún segir hlutina heldur líka vegna alls þess sem hún hefur að segja.“ 

Um störf Gerðar Kristnýjar: 
Gerður lauk B.A.-prófi í frönsku og almennri bókmenntafræði frá Háskóla Íslands. Hún var ritstjóri Mannlífs á árunum 1998 til 2004 en hefur síðan haft ritstörf að aðalatvinnu. Hún skrifar verk fyrir lesendur á öllum aldri og hefur sent frá sér skáldsögur, ljóð og leikrit auk annars efnis. Hún hefur hlotið margvísleg verðlaun og viðurkenningar, þar á meðal Bókaverðlaun barnanna árið 2003 fyrir Mörtu Smörtu, Bókmenntaverðlaun Halldórs Laxness 2004 fyrir skáldsöguna Bátur með segli og allt og Blaðamannaverðlaun Íslands fyrir Myndina af pabba – Sögu Thelmu 2005. Árið 2007 var ljóðabók hennar Höggstaður tilnefnd til Íslensku bókmenntaverðlaunanna, ljóðabókin Sálumessa einnig árið 2018 en Gerður hlaut verðlaunin árið 2010 fyrir ljóðabókina Blóðhófni. Unglingasaga Gerðar, Garðurinn, hlaut Vestnorrænu barnabókaverðlaunin árið 2010 og þá hlaut hún Bókmenntaverðlaun starfsfólk bókaverslana í flokki ljóðabóka fyrir Sálumessu 2018.

Nýjasta verk Gerðar er barnabókin Iðunn & afi pönk sem kom út á dögunum. 

Ljóð og smásögur Gerðar hafa aukinheldur birst í kennslubókum fyrir grunn- og framhaldsskóla, auk þess sem ljóð hennar og smásögur eru í ýmsum safnritum og tímaritum, íslenskum sem erlendum.  


Viðurkenning á degi íslenskrar tungu

Mennta- og menningarmálaráðherra veitti einnig sérstaka viðurkenningu á degi íslenskrar tungu, að tillögu ráðgjafarnefndarinnar, og hlaut hana Félag ljóðaunnenda á Austurlandi. Magnús Stefánsson formaður tók við viðurkenningunni fyrir hönd félagsins. 

Úr greinargerð nefndarinnar:
„ … Félag ljóðaunnenda á Austurlandi hefur með félagsstarfi sínu hlúð að grasrótinni í íslenskum skáldskap, aukið við flóru íslenskra góðskálda og haldið í heiðri minningu eldri skálda sem nú eru gengin. Félag ljóðaunnenda hefur sýnt að á Austurlandi er ekki aðeins, eyjaval, eins og Jónas Hallgrímsson orti heldur líka skáldaval. Af þeim sökum fær Félag ljóðaunnenda á Austurlandi sérstaka viðurkenningu fyrir störf í þágu íslensks máls á fæðingardegi Jónasar Hallgrímssonar. “

Ráðgjafarnefnd verðlaunanna var að þessu sinni skipuð dr. Ingunni Ásdísardóttur sem jafnframt var formaður, dr. Hauki Ingvarssyni og Katrínu Olgu Jóhannesdóttur viðskiptafræðingi.
Sjá nánar um Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar 


Tilnefningar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna

Tilnefningar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna voru kynntar í bókmenntaþættinum Kiljunni á RÚV. Tilnefnt er í þremur flokkum. Flokki fræðirita og bóka almenns efnis, flokki barna- og ungmennabóka og flokki skáldverka.

Verðlaunin verða veitt um mánaðamótin janúar-febrúar á komandi ári og eru eftirfarandi höfundar tilnefndir.

Fræðibækur og rit almenns efnis:
Erla Hulda Halldórsdóttir, Kristín Svava Tómasdóttir, Ragnheiður Kristjánsdóttir og Þorgerður H. Þorvaldsdóttir
Konur sem kjósa – aldarsaga
Útgefandi: Sögufélag
Umsögn dómnefndar:
„Bókin er afrakstur mikilvægrar og vandaðrar fræðilegrar rannsóknar á jafnréttisbaráttunni á Íslandi í 100 ár, en einnig á stjórnmála- og menningarsögunni. Uppsetning bókarinnar er áhugaverð og hönnunin nýstárleg þar sem fjöldi ljósmynda, veggspjalda og úrklippa eru notaðar til að glæða söguna lífi.“

Gísli Pálsson
Fuglinn sem gat ekki flogið
Útgefandi: Mál og menning
Umsögn dómnefndar:
„Aldauða dýrategunda hefur ekki verið gefinn mikill gaumur til þessa hér á landi. Því er mikill fengur að þessari bók, sem beinir sjónum okkar m.a. að útrýmingarhættu og margvíslegum umhverfisvanda sem við stöndum frammi fyrir. Geirfuglabækur tveggja breskra fræðimanna sem héldu í Íslandsleiðangur 1858 og höfundur hefur rannsakað í þaula varpa nýju ljósi á sögu og örlög síðustu geirfuglanna við strendur landsins.“

Kjartan Ólafsson
Draumar og veruleiki – Um Kommúnistaflokkinn og Sósíalistaflokkinn
Útgefandi: Mál og menning
Umsögn dómnefndar:
„Verkið er yfirgripsmikið og varpar áhugaverðu ljósi á stjórnmála- og stéttasögu vinstri manna hér á landi á 20. öldinni af miklu innsæi og hreinskilni. Um er að ræða tímamótarit þar sem nýjar og áður óaðgengilegar heimildir eru nýttar.“

Pétur H. Ármannson
Guðjón Samúelsson húsameistari
Útgefandi: Hið íslenska bókmenntafélag
Umsögn dómnefndar:
„Vandað og löngu tímabært ritverk um fyrsta Íslendinginn sem lauk háskólaprófi í byggingarlist á síðustu öld. Líf Guðjóns Samúelssonar húsameistara var helgað starfi hans og list. Saga hans og ævistarfsins er vel og skilmerkilega rakin í bókinni. Höfundur byggir á víðtækum rannsóknum sínum og djúpum skilningi á viðfangsefninu. Fjölmargar myndir og uppdrættir prýða bókina.“

Sumarliði R. Ísleifsson
Í fjarska norðursins : Ísland og Grænland – viðhorfasaga í þúsund ár
Útgefandi: Sögufélag
Umsögn dómnefndar:
„Höfundi tekst að færa lesendum efni rannsóknar sinnar á mjög aðgengilegan og skýran hátt, þar sem hann varpar ljósi á rúmlega 1000 ára viðhorfasögu gagnvart íbúum þessara eyja. Bókin er glæsilegt og eigulegt rit, fallega hönnuð og vel myndskreytt.“

Dómnefnd skipuðu:
Einar Örn Stefánsson, formaður dómnefndar, Björn Pétursson og Jóhanna Kristín Jóhannesdóttir.

Barna- og ungmennabækur:
Arndís Þórarinsdóttir og Hulda Sigrún Bjarnadóttir
Blokkin á heimsenda
Útgefandi: Mál og menning
Umsögn dómnefndar:
„Frumleg og athyglisverð bók. Fyndin og áreynslulaus frásögn með snjöllum lausnum sem bera hugmyndaauðgi höfunda glöggt vitni. Mikilvægi samheldni og vináttu eru ákveðið meginstef í sögu sem deilir með sterkum hætti á neysluhyggju Vesturlanda. Loftslagsváin er alltumlykjandi en sterkum boðskapnum er aldrei þröngvað upp á lesandann heldur er hann borinn snyrtilega fram með húmor í aðalhlutverki.“

Hildur Knútsdóttir
Skógurinn
Útgefandi: JPV útgáfa
Umsögn dómnefndar:
„Djúp og afar vel skrifuð spennusaga um úthugsaða ævintýraveröld sem höfundur hefur lagt mikla vinnu í að skapa og gera trúverðuga, með heillandi vangaveltum um vísindin og hið yfirnáttúrulega. Lesandinn er rækilega minntur á hvernig nútíma lifnaðarhættir gætu leitt mannkynið á glapstigu, án þess að boðskapurinn yfirtaki skemmtilega og oft æsispennandi atburðarás.“

Kristín Björg Sigurvinsdóttir
Dulstafir – Dóttir hafsins
Útgefandi: Björt – Bókabeitan
Umsögn dómnefndar:
„Áhrifarík bók þar sem höfundur dregur upp ljóslifandi mynd af fullsköpuðum ævintýraheimi. Sorg og missi eru gerð falleg skil sem og leitinni að hugrekki og innri styrk. Frásögnin er örugg, lýsandi og afar myndræn en þó skilur höfundur eftir rými til túlkunar og lesturs á milli línanna. Framhaldsins verður beðið með eftirvæntingu.“

Lóa H. Hjálmtýsdóttir
Grísafjörður
Útgefandi: Salka
Umsögn dómnefndar:
„Hlý og afar skemmtileg saga, raunsæ en þó með heillandi ævintýrablæ. Saga um hversdagsleikann með öllum sínum áskorunum og fólkið sem skiptir okkur mestu máli, en líka vináttu úr óvæntri átt, hjálpsemi og það að engum er alls varnað. Vandaðar myndir höfundar bæta heilmiklu við söguna ásamt fallegum frágangi og sniðugum fylgihlutum.“

Yrsa Sigurðardóttir
Herra Bóbó, Amelía og ættbrókin
Útgefandi: Veröld
Umsögn dómnefndar:
„Heilsteypt og drepfyndin bók þar sem einstakt hugmyndaflug fær að blómstra. Óhefðbundinn sögumaður nýtur sín afar vel í bráðsniðugum lýsingum höfundar á tilfinningalífi hans og sýn á heiminn. Skemmtileg ærslasaga með klassískan boðskap um gildi sannrar vináttu. Einfaldar en stórskemmtilegar myndir falla vel að textanum og gera söguna enn betri.“

Dómnefnd skipuðu:
Hrund Þórsdóttir, formaður dómnefndar, Einar Eysteinsson og Katrín Lilja Jónsdóttir.

Skáldverk:
Arndís Þórarinsdóttir
Innræti
Útgefandi: Mál og menning
Umsögn dómnefndar:
„Í þessari fyrstu ljóðabók Arndísar Þórarinsdóttur er að finna leiftrandi lýsingarnar á meitluðum og frumlegum efnistökum sem skilja mikið eftir sig.“

Auður Ava Ólafsdóttir
Dýralíf
Útgefandi: Benedikt bókaútgáfa
Umsögn dómnefndar:
„Heimspekilegar vangaveltur um lífið, dauðann og mannskepnuna sem dýrategund einkennir þessa sjöundu skáldsögu Auðar Övu Ólafsdóttur. Persónusköpunin í þessum fallega texta er bæði heillandi og eftirminnileg.“

Elísabet Jökulsdóttir
Aprílsólarkuldi
Útgefandi: JPV útgáfa
Umsögn dómnefndar:
„Aprílsólarkuldi er tilfinningarík og ljóðræn frásögn um föðurmissi, ást, sorg og geðveiki. Næmni Elísabetar Jökulsdóttur sem sést hefur í ljóðum hennar skilar sér í vel í skáldsagnaforminu.“

Jónas Reynir Gunnarsson
Dauði skógar
Útgefandi: JPV útgáfa
Umsögn dómnefndar:
„Jónas Reynir Gunnarsson tæpir á helstu málum samtímans í þessari þriðju skáldsögu sinni. Fjallað er á margræðan hátt um tengsl náttúru og manns, innri átök hans og hið óumflýjanlega í tilverunni.“

Ólafur Jóhann Ólafsson
Snerting
Útgefandi: Veröld
Umsögn dómnefndar:
„Í Snertingu eftir Ólaf Jóhann Ólafsson er dregin upp sannfærandi mynd af samfélaginu og aðstæðum fólks af ólíkum uppruna. Nútíð og fortíð er listilega fléttað saman þannig að úr verður skáldsaga sem skiptir máli.“

Dómnefnd skipuðu:
Jóhannes Ólafsson, formaður dómnefndar, Guðrún Lilja Magnúsdóttir og Hildur Ýr Ísberg.


Fjöruverðlaunin 2021: Tilnefningar

Tilkynnt hefur verið hvaða bækur eru tilnefndar til Fjöruverðlaunanna – bókmenntaverðlauna kvenna (sís og trans) og trans, kynsegin og intersex fólks á Íslandi. Dómnefndir hafa tilnefnt bækur í þremur flokkum: fagurbókmenntir, barna- og unglingabókmenntir sem og fræðibækur og rit almenns eðlis.

Fjöruverðlaunin voru afhent í fyrsta sinn vorið 2007 og hafa verið veitt árlega síðan. Verðlaununum er ætlað að vekja athygli á og hampa bókum kvenna. Í ljósi COVID-19 faraldursins og samkomutakmarka var horfið frá hefðundinni tilnefningahátíð en vonast er til að hægt verði að afhenda verðlaunin, samkvæmt venju, við hátíðlega athöfn í snemma árs 2021.

Eftirfarandi höfundar og bækur hluti tilnefningar:
Í flokki fræðibóka og rita almenns eðlis

Íslenskir matþörungar – ofurfæða úr fjörunni eftir Eydísi Mary Jónsdóttur, Hinrik Carl Ellertsson, Karl Petersson og Silju Dögg Gunnarsdóttur
Konur sem kjósa: Aldarsaga eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur, Kristínu Svövu Tómasdóttur, Ragnheiði Kristjánsdóttur og Þorgerði H. Þorvaldsdóttur
Þættir úr sögu lyfjafræðinnar á Íslandi frá 1760 eftir Hilmu Gunnarsdóttur

Í flokki barna- og unglingabókmennta

Sjáðu eftir Áslaugu Jónsdóttur
Iðunn og afi pönk eftir Gerði Kristnýju
Vampírur, vesen og annað tilfallandi eftir Rut Guðnadóttur

Í flokki fagurbókmennta:

Aprílsólarkuldi eftir Elísabetu Kristínu Jökulsdóttur
Hetjusögur eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur
Undir Yggdrasil eftir Vilborgu Davíðsdóttur

Rökstuðningur dómnefnda:
Í flokki fræðibóka og rita almenns eðlis:
Íslenskir matþörungar, ofurfæða úr fjörunni eftir Eydísi Mary Jónsdóttur, Hinrik Carl Ellertsson, Karl Petersson og Silju Dögg Gunnarsdóttur

Íslenskir matþörungar, ofurfæða úr fjörunni, varpar ljósi á þann fjársjóð sem finnst við strendur Íslands. Bókin kynnir lesandann fyrir þeirri vannýttu matarkistu sem býr í fjörunni og kennir honum að þekkja matþörunga, safna þeim og matreiða. Efni bókarinnar er komið vel til skila, ekki bara með aðgengilegum texta heldur er hún einnig ríkulega skreytt fallegum myndum sem gera bæði uppskriftum og leiðbeiningum um tínslu góð skil. Bókin er góð og tímabær viðbót við þann bókaflokk sem fjallar um íslenska náttúru og nýtingu hennar og kynnir vannýtta auðlind einstaklega vel.

Konur sem kjósa: Aldarsaga eftir Erlu Huldu Halldórsdóttur, Kristínu Svövu Tómasdóttur, Ragnheiði Kristjánsdóttur og Þorgerði H. Þorvaldsdóttur

Konur sem kjósa er aldarsaga íslenskra kvenna sem fullgildra borgara. Í gegnum ellefu sneiðmyndir af íslensku samfélagi, afmarkaðar við eitt kosningaár á hverjum áratug frá því að íslenskar konur fengu kosningarétt, fær lesandinn djúpa og marglaga innsýn í veröld íslenskra kvenna. Höfundar skyggnast bak við mýtuna um að íslenskar konur séu fegurstar og sjálfstæðastar allra kvenna og taka til umfjöllunar hvernig lagalegt og félagslegt jafnrétti kynjanna þróaðist á Íslandi. Fjallað er um hvernig konur sigruðust á þeim hindrunum sem blöstu við, til dæmis baráttuna um launajafnrétti, lífeyri eða aðgengi að salernisaðstöðu á vinnustöðum. Í þessari mikilvægu bók um sögu íslenskra kvenna stígur fram margradda kór sem er vissulega ekki sammála um allt, en er þó samstíga í baráttunni fyrir iðkun borgararéttinda.

Þættir úr sögu lyfjafræðinnar á Íslandi frá 1760 eftir Hilmu Gunnarsdóttur

Þættir úr sögu lyfjafræðinnar á Íslandi frá 1760 er vandað yfirlitsrit íslenskrar lyfjasölu og lyfjafræði allt frá því að fyrsta apótekið var stofnað í Nesi. Einnig er innlendum félagsmálum lyfjafræðinga og menntun þeirra gerð góð skil. Bókin er listilega skrifuð þar sem vönduð sagnfræðileg heimildavinna um þróun greinarinnar er sett í bráðskemmtilegt samhengi við ríkjandi tíðaranda svo lesandinn líður í gegnum frásögnina eins og spennandi reyfara sem erfitt er að leggja frá sér. Þetta rit má ekkert áhugafólk um íslenska heilbrigðis- og samfélagssögu láta framhjá sér fara.

Í flokki barna- og unglingabókmennta:
Sjáðu eftir Áslaugu Jónsdóttur

Í Sjáðu! eftir Áslaugu Jónsdóttur fylgja lesendur tveimur kátum krökkum um ævintýraveröld þar sem sumt er kunnuglegt en annað framandi. Leiðsögnin er í bundnu máli, leikandi og létt. Skemmtileg orð kallast á við fjörlegar og litríkar myndir sem gefa ímyndunaraflinu undir fótinn. Framvinda frásagnarinnar er mest í myndunum og þar má sjá fleira en nefnt er í vísunum. Hér er boðið upp á gefandi samveru og samtöl foreldra og ungra barna, skemmtun og mikilvæga málörvun. Sjáðu! er kærkomin harðspjaldabók fyrir yngstu börnin sem þurfa að venjast við vandaðar bækur frá fyrstu tíð. Allur frágangur er til fyrirmyndar og bókin hæfir vel litlum höndum.

Iðunn og afi pönk – Gerður Kristný

Iðunn og afi pönk lýsir veröld ellefu ára stelpu í Mosfellsbæ. Atburðarásin hverfist um afa hennar, dularfullt reiðhjólshvarf og grunsamlegar stelpur í hverfinu. Ekki er allt sem sýnist, ekki pönkið heldur. Trú afa á frelsi og umburðalyndi fólks gagnvart sjálfu sér og öðrum, eflir Iðunni og á erindi við lesendur. Gerður Kristný skrifar af leikandi húmor, með skáldlegri hrynjandi og smitandi ást á tungumálinu.

Vampírur, vesen og annað tilfallandi eftir Rut Guðnadóttur

Vampírur, vesen og annað tilfallandi er fyrsta barnabók Rutar Guðnadóttur. Í sögunni er fjallað um þrjár vinkonur sem allar kljást við erfiðleika, hver á sínu sviði. Sagan er að mestu leyti raunsæ frásögn um líf þriggja stúlkna og vandamál þeirra í skóla og einkalífi en færir sig svo aðeins inn á svið fantasíunnar í lokin, í vel heppnaðri blöndu. Bókin er vel skrifuð og persónusköpun er frumleg og sannfærandi. Rut tekst að koma alls kyns málefnum unglinga nútímans inn í þessa vel fléttuðu og húmorísku frásögn. Spennandi nýliðaverk frá höfundi sem á eftir að láta að sér kveða.

Í flokki fagurbókmennta:
Aprílsólarkuldi eftir Elísabetu Kristínu Jökulsdóttur

Það er ekki heiglum hent að takast á við föðurmissi, ástina og geðhvörf þannig að lesandinn fylgist með spenntur og áhyggjufullur um leið og samúðin fyllir hjarta hans. Þetta geir Elísabet Jökulsdóttir afar vel í bók sinni Aprílsólarkulda. Þetta er sjálfsævisögulegt verk um glímu við fortíðina þar sem sambandsleysi, söknuður, bóhemalíf og óheftur sköpunarkraftur takast á og leiða til mikilla átaka innan sem utan líkamans. Hér er skáldskapur á ferð sem veitir innsýn í heim níunda áratugarins um leið og hann fjallar um leitina að sjálfsskilningi, ást og umhyggju.

Hetjusögur eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur

Hetjusögur eftir Kristínu Svövu Tómasdóttur er ljóðabálkur sem geymir afar frumlega endurvinnslu á ritinu Íslenskar ljósmæður sem kom út á sjöunda áratugnum. Þær hundrað ljósmæður sem þar segir frá ganga í endurnýjun lífdaga í ljóðum Kristínar Svövu. Það er sem opnist gátt inn í horfinn tíma þaðan sem streyma lýsingar af hetjudáðum þessara ljósmæðra sem létu hvorki ófærð né veðurofsa hamla för sinni. Enn fremur er hin góða, fórnfúsa kona dregin mjög skýrum dráttum. Kristín Svava sækir í orðfæri fyrrnefndrar bókar og finnur því nýstárlegan búning. Þessi meðferð á efninu er vel heppnuð og skilar sér í margslungnum og mögnuðum texta.

Undir Yggdrasil eftir Vilborgu Davíðsdóttur

Í Undir Yggdrasil leiðir Vilborg Davíðsdóttir lesandann heima á milli, frá Íslandi og austur um haf og frá miðaldaheiminum sem hún hefur áður tekist á við yfir í handanheima norrænu goðafræðinnar. Efnistökin eru nútímaleg og úrvinnslan á sagnaarfinum vönduð svo úr verður söguleg skáldsaga sem á erindi við nútímalesendur. Bókin gefur innsýn í líf bæði kvenna og annarra aukapersóna Íslendingasagnanna. Þorgerður Þorsteinsdóttir er heillandi aðalpersóna og eins og aðrar persónur bókarinnar bæði heildsteyp og mannleg. Bókin heldur lesandanum fram á síðustu blaðsíðu enda er frásögnin meistaralega fléttuð.

Í dómefndum sitja:
Barna- og unglingabókmenntir:

Anna Þorbjörg Ingólfsdóttir, lektor í íslensku
Guðrún Jóhannsdóttir, bókmenntafræðingur
Hildur Ýr Ísberg, íslensku- og bókmenntafræðingur
Fræðibækur og rit almenns eðlis:

Hafdís Erla Hafsteinsdóttir, sagnfræðingur
Sigrún Helga Lund, tölfræðingur
Sóley Björk Guðmundsdóttir, þjóðfræðingur og blaðamaður
Fagurbókmenntir:

Elín Björk Jóhannsdóttir, bókmenntafræðingur
Jóna Guðbjörg Torfadóttir, framhaldsskólakennari
Kristín Ástgeirsdóttir, sagnfræðingur


Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar 2020

Ragnheiður Lárusdóttir við styttu Tómasar Guðmundssonar við Reykjavíkurtjörn

Ragnheiður Lárusdóttir hlaut Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar 2020 fyrir handrit sitt að ljóðabókinni 1900 og eitthvað. Bókin, sem er fyrsta bók höfundar, er komin út hjá bókaforlaginu Bjarti.

1900 og eitthvað er fyrsta ljóðabók Ragnheiðar en hún hefur birt stök ljóð í gegnum tíðina,  m.a. í Lesbók Morgunblaðsins, á vefritinu Lestrarklefinn og á eigin Facebook síðu. Að eigin sögn hefur hún fengist við að skrifa ljóð frá því hún lærði að skrifa og hefur átt sér þann draum lengi að gefa út bók þótt hún hafi hingað til geymt handritin í skúffunni heima:

„Það er dásamleg og merkileg lífsreynsla þegar draumar rætast. Í dag tek ég við Bókmenntaverðlaunum  Tómasar Guðmundssonar fyrir fyrsta handritið sem ég reyni að koma á framfæri og á sama tíma kemur það út á bók. Ég er innilega glöð og þakklát.“

Ragnheiður er fædd árið 1961. Hún er íslenskukennari við Menntaskólann í Kópavogi og lauk meistaranámi í kennslu listgreina frá Listaháskóla Íslands 2016 auk þess sem hún hefur lokið söngkennaraprófi frá Söngskólanum í Reykjavík. 

Umsögn dómnefndar

Í dómnefnd voru þau Sif Sigmarsdóttir, sem var formaður, Börkur Gunnarsson og Eyþór Árnason. Í umsögn nefndarinnar um verðlaunahandritið segir m.a:

„1900 og eitthvað eftir Ragnheiði Lárusdóttur er heillandi uppvaxtarsaga prestsdóttur að vestan, vegferð hennar um torfarnar heiðar jafnt sem lífsins rangala.

Ljóðmælandi dregur upp tærar hversdagsmyndir sem í fyrstu virðast léttvægar; hálfdauðar flugur í gluggakistu kirkjunnar; póstskorturinn sem skellur á þegar ófært er yfir heiðina. En þegar líða tekur á verkið verður lesanda ljóst að það er einmitt í þessum léttvægu stundum sem lífið liggur og örlögin ráðast. Það fellur að og fjarar út, bönd verða til og þau slitna, draumar rætast og vonir bresta, allt yfir kaffibolla, nýveiddum silungi og Andrésblöðum.“

Alls bárust 52 óbirt ljóðahandrit í samkeppnina í ár og voru þau send inn undir dulnefni. Aðeins var umslag með réttu nafni verðlaunahöfundar opnað. Reykjavíkurborg hefur veitt Bókmenntaverðlaun Tómasar Guðmundssonar frá árinu 1994 og hafa þau verið veitt fyrir ljóðahandrit eingöngu frá 2004. Reykjavík bókmenntaborg UNESCO hefur umsjón með verðlaununum.


Úthlutanir úr Ljósvakasjóði – skráning og umsóknir vegna 2019

Í samræmi við reglur um ráðstöfun greiðslna frá Innheimtumiðstöð rétthafa – IHM auglýsir Rithöfundasamband Íslands hér með eftir umsóknum um fjárframlög úr Ljósvakasjóði. Rétt til úthlutunar eiga handritshöfundar, leikskáld, rithöfundar, þýðendur og aðrir höfundar og þýðendur leikins efnis og annarra skáldverka, sem flutt (frumflutningur og endurflutningur) hafa verið í hljóð- eða sjónvarpi árið 2019.

Um úthlutun geta sótt allir þeir sem telja sig eiga rétt, án tillits til félagsaðildar. Höfundum handrita fræðslu- og heimildamynda er bent á að sækja um til Hagþenkis – félags höfunda fræðirita og kennslu­gagna.

Reglur um Ljósvakasjóð

Um tvenns konar umsóknir er að ræða:

  1. Umsókn um úthlutun skv. réttindum. Skráning í Ljósvakasjóð. Leitað er eftir skráningarupplýsingum rétthafa sem telja sig eiga rétt til úthlutunar skv. 2. gr. Skráningarupplýsingum skal skilað á þar til gerðu umsóknareyðublaði. Það þurfa höfundar einungis að fylla út einu sinni og eru eftir það skráðir í sjóðinn og fá úthlutað árlega eftir réttindum.
  2. Rétthafagreiðslur skv. sérstökum umsóknum. Úthlutun skv. 5. gr. B. Um slíka úthlutun geta sótt rétthafar að styttri verkum, brotum úr verkum, stökum ljóðum, sem og frumhöfundar skáldverka sem leikgerðir, þættir eða kvikmyndir hafa verið gerðar eftir. Þýðendur skjátexta sæki um skv. 5. gr. B. Í umsóknum um greiðslur skv. þessum lið skal rökstyðja og gera grein fyrir notkun á einstökum verkum á umsóknartímabili. Úthlutað er á grundvelli mats úthlutunarnefndar. Umsóknareyðublað.

Með frumskráningu/umsókn fylgi yfirlit um birt verk umsækjanda í hljóð- eða sjónvarpi . Taka skal fram lengd flutnings í mínútum og hlutfall ef höfundar eru fleiri en einn. Sótt er um á rafrænum eyðublöðum á heimasíðu Rithöfundasambandsins:

Umsókn og skráning í Ljósvakasjóð

Umsókn um úthlutun skv. 5. gr. B.

Ítrekað skal að þeir sem þegar eru skráðir hjá sjóðnum þurfa ekki að skrá sig aftur en munu fá yfirlit yfir flutt efni 2019 til staðfestingar áður en úthlutað er.

Skráningar og umsóknir skulu berast fyrir 2. nóvember. Ekki er tekið við umsóknum eftir þann tíma.


Frá aðalfundi

Aðalfundur Rithöfundasambands Íslands var haldinn í gær 24. september. Á fundinum var stjórnarkjöri lýst. Karl Ágúst Úlfsson formaður, Vilborg Davíðsdóttir varaformaður og Jón Gnarr meðstjórnandi hlutu öll umboð til áframhaldandi stjórnarstarfa næstu tvö árin. Þá er Börkur Gunnarsson nýr varamaður.

Nýr útgáfusamningur milli RSÍ og Félags íslenskra bókaútgefenda var samþykktur með tæplega 90% greiddra atkvæða. Breytingar á lögum RSÍ til að koma til móts við ákvæði í nýjum lögum frá Alþingi, þ.e. lögum nr. 88/2019 um sameiginlega umsýslu vegna höfundaréttar, voru samþykktar.


Skýrsla formanns á aðalfundi RSÍ 24. september 2020

Kæru félagar

Eins og allir vita er það vonum seinna sem okkur tekst að halda aðalfund RSÍ að þessu sinni, en fundurinn var upphaflega fyrirhugaður í apríl. Heimsfaraldurinn hefur haft margvísleg áhrif á starf sambandsins og mun ég víkja að þeim af og til í þessar skýrslu, eins og eflaust segir sig sjálft. Eitt af þeim súru eplum sem við höfum þurft að bíta í er að halda aðalfund okkar við þessar aðstæður, þar sem hætt er við að fjöldi félaga veigri sér við að safnast saman vegna smithættu og reglna sem hún hefur haft í för með sér. Við getum þó ekki beðið lengur með að afgreiða þau mál sem lög sambandsins segja fyrir um – og því erum við hér. Velkomin öll og gott að sjá ykkur.

Frá síðasta aðalfundi hafa eftirtaldir félagar okkar fallið frá: Atli Magnússon, Símon Sigurmonsson, Guðjón Ármann Eyjólfsson, Andrés Indriðason, Halldóra Kr. Thoroddsen, Hallfríður Ólafsdóttir og heiðursfélagi Rithöfundasambands Íslands, Birgir Sigurðsson.

Ég vil biðja fundarmenn að rísa úr sætum og minnast þeirra með einnar mínútu þögn.

Engum þarf að segja þau tíðindi að blessuð Corona veiran og ferðalag hennar um heimsbyggðina hefur haft gríðarleg áhrif á líf og afkomu listamanna um víða veröld. Rithöfundar eru þar engin undantekning. Handritshöfundar sjónvarpsefnis og kvikmynda hafa mátt horfa uppá verkefni sín sigla í strand, verk leikskálda hafa steitt á skerjum í leikhúsum, útgáfusamningar hafa lent í frosti og þannig mætti áfram barma sér.

Ástandið sem faraldurinn hefur skapað hefur kallað á víðtækt samstarf á milli samtaka listamanna í hinum ýmsu greinum, bæði innanlands og yfir sjó og land. Á vettvangi Bandalags íslenskra listamanna hefur víðtækt samráð og umræða átt sér stað og var ekki vanþörf á. Það kom fljótt á daginn þegar harðnaði á dalnum í samfélaginu að íslenska velferðarkerfið gerir ekki ráð fyrir listamönnum þegar grípa þarf til þeirra bjargráða sem það hefur tiltæk. Hjá Vinnumálastofnun var umsóknum listamanna um atvinnuleysisbætur umsvifalaust ýtt út af borðinu, enda reyndust þeir upp til hópa með litlar og óreglulegar tekjur sem excelskjölin áttu erfitt með að kyngja. Kerfið greip reyndar til ráðstafana sem fengu einhverjum hóp hækjur að staulast við, með því að veita auknu fé til starfslauna og verkefnastyrkja, en þær lausnir gerðu um leið þær kröfur að listamenn finndu sér ný verkefni að vinna og sæktu uppá von og óvon um laun og styrki út á þau. Hins vegar bíðum við enn eftir því samfélagslega öryggisneti sem grípur þá sem verða fyrir ótvíræðu tekjutapi og eiga þess ekki kost að snúa sér að nýjum verkum sem hljóta náð fyrir augum úthlutunarnefnda.

Þetta „foræmalausa ástand“, svo ég taki mér nú þá jórturtuggu í munn, hefur ennþá einu sinni minnt okkur óþyrmilega á að listamenn eru jaðarsettur hópur þegar velferðarkerfið er annars vegar. Þau réttindi sem öllum þegnum þjóðfélagsins eiga að vera tryggð samkvæmt stjórnarskrá, þar með talinn réttur til aðstoðar vegna atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika, sem skilgreindur er í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, svo ekki sé minnst á jafnræðisregluna frægu, virðist ekki eiga við þegar listamenn eiga í hlut. Þetta er misrétti sem ekki á að viðgangast og lífsnauðsynlegt er að breytist ef viðburðir eins og heimsfaraldur COVID19 eiga ekki að geta gengið að íslenskri menningu dauðri.

En fleira setti svip sinn á þetta ár en þessi afdrifaríka ágjöf, sem enn sér ekki fyrir endann á. Eftir talsvert japl og jaml og jafnvel nokkurt fuður í kaupbæti tókst að draga bókaútgefendur að samningaborðinu, sem var löngu orðið tímabært að mati RSÍ, þó að viðsemjendum okkar þætti lítið liggja á. Gildandi samningar voru frá 2013 og í þeim voru allnokkur atriði sem rithöfundar höfðu fulla ástæðu til að amast við. Einnig var til kominn umtalsverður stuðningur ríkisins við bókaútgáfu á íslensku, sem fólst í endurgreiðslu kostnaðar til útgefenda, en virtist ekki eiga að skila neinum kjarabótum til höfunda. Sú var að minnsta kosti túlkun Fíbút.

Samningaviðræður hófust reyndar í apríl 2019 og í samninganefnd fyrir hönd RSÍ sátu Vilborg Davíðsdóttir, Dagur Hjartarson og Auður Jónsdóttir, en síðar í ferlinu tók Sigríður Rut Júlíusdóttir lögmaður RSÍ sæti Auðar. Ég ætla ekki að rekja gang samningaviðræðnanna, hvorki í grófum né fínum dráttum, en læt nægja að segja að þetta var erfitt og langdregið ferli. Eins og gengur og gerist í samningum af þessu tagi náðist ekki sá fullkomni árangur sem við stefndum að með upphaflegri kröfugerð, en samninganefnd okkar sýndi fáheyrða þrautseigju, þolinmæði og útsjónarsemi og tókst loks að landa nýjum rammasamningi, sem undirritaður var 2. september síðastliðinn. Ég fer ekki í saumana á þeim samningi hér og nú, enda var haldinn kynningarfundur um hann fyrir félagsmenn fyrir réttum 10 dögum, en eftir það fór hann í rafræna atkvæðagreiðslu. Það kemur svo í ljós seinna á þessum fundi hvort félagsmenn hafa samþykkt hann eður ei. Sjálfur vil ég lýsa ánægju minni með þann árangur sem náðist á endanum og þakka samninganefnd okkar innilega fyrir vel unnin störf.

Nú þegar ljóst verður hvort nýgerður samningur við Fíbút hlýtur náð fyrir augum félagsmanna, verður næsta verkefni stjórnar RSÍ að hrinda af stað nýjum samningaviðræðum við bókaútgefendur, sem ætlað er að endurskoða þýðendasamninga félaganna. Þar má sitt af hverju betur fara.

Hvað önnur samningamál varðar er því miður ekki eins mikið að frétta og við hefðum helst kosið. Nú eru liðnir ríflega 18 mánuðir síðan samninganefnd RSÍ skilaði fullbúinni tillögu að rammasamningi til RÚV, en sambærileg nefnd á vegum RÚV hefur ekki séð sér fært að svara því tilboði, og enn síður að boða fund til að ræða innihald samningsins. Samningur sem allir héldu að væri á lokaspretti fyrir tveimur árum er því ennþá í gíslingu, og hefur verið í tvöfaldan mannlegan meðgöngutíma. Sjálfur hef ég sent ítrekaðar áskoranir til tveggja útvarpsstjóra um að ljúka þessu máli, sem þegar er orðið stofuninni til skammar vegna seinagangs. Ég sat fund með nýráðnum útvarpsstjóra núna í ágúst, ásamt formönnum þeirra samtaka listamanna sem eiga viðskipti við RÚV. Á þeim fundi lýsti Stefán Eiríksson því yfir að stefnt væri að því að ljúka öllum óklárum samningum RÚV við listamenn innan árs. Aðrir fundamenn tjáðu ánægju sína og óskuðu eftir því að fá í hendur verkáætlun sem sýndi hvernig þessu markmiði yrði náð. Sú áætlun hefur enn ekki borist. Á sama fundi báru forvígismenn listamanna upp ýmis umkörtunarefni og var á máli þeirra að skilja að öllum þætti þeim fagmennsku innan veggja RÚV hafa hrakað til mikilla muna frá því fyrirtækið var gert að hlutafélagi. Einnig kvörtuðu þeir yfir þverrandi virðingu sem listamenn nytu eftir að sú sama ráðstöfun varð að veruleika. Fulltrúum RÚV á fundinum fannst ómaklega að vinnustað sínum vegið og lögðu kapp á að sýna fram á hið gagnstæða. Þrátt fyrir það hefur RSÍ nú fengið inn á borð til sín hvert málið á fætur öðru, þar sem í ljós kemur að höfundar hafi verið hlunnfarnir og virðing fyrir verkum þeirra og höfundarétti til lítillar fyrirmyndar. Þetta er vitaskuld óþolandi, enda höfum við nú þegar látið til skarar skríða fyrir hönd viðkomandi höfunda og krafist bæði leiðréttinga, afsökunarbeiðna og jafnvel skaðabóta.

Samstarfshópur RSÍ og Félags leikskálda og handritshöfunda starfaði með hléum á þessu ári og því síðasta við að setja saman nothæfan rammasamning handritshöfunda við kvikmyndaframleiðendur. Formenn beggja félaga sitja í hópnum og auk þeirra nokkrir reyndir höfundar á sviði sjónvarps og kvikmynda. Uppúr þessari vinnu var skipuð samninganefnd, en í henni sitja Karl Ágúst, Margrét Örnólfsdóttir og Sigríður Rut. Útkoman  er heildstæður samningur, sem til stendur að leggja fyrir kvikmyndaframleiðendur, en COVID hafa sett strik í þann reikning eins og fleiri. Sami hópur er nú í startholum að fara yfir sjónvarpssamninga handritshöfunda á sama hátt og gert var með kvikmyndasamningana. Vonandi sést árangur af þeirri vinnu áður en alltof langt um líður.

Og svo eru það önnur kjarmál rithöfunda en þau sem samið er um í kjarasamningum. Þar er ég vitaskuld að tala um starfslaun, en á þeim vettvangi verður það æ brýnna að berjast fyrir bættum kjörum. Undangengnir þrengingatímar hafa sýnt okkur það svart á hvítu að starfsumhverfi listamanna á Íslandi er óviðunandi að stórum hluta. Ein af ástæðum þess að velferðarkerfið gagnast ekki okkur skapandi listamönnum þegar í harðbakkann slær er sú að við náum ekki máli í samanburði við þjóðfélagsþegna sem vinna eðlilegan vinnutíma og þiggja fyrir það eðlileg laun.

Við verðum að berjast fyrir því að starf rithöfundarins verði skilgreint sem fullt starf, en ekki hlutastarf, eins og það telst samkvæmt lögum um starfslaun. Það er alvöru vinna að vera rithöfundur, hvort sem fólk kýs að skrifa bækur, leikrit, kvikmyndir, vefefni eða eitthvað enn annað. Það er alvöru starf, sem skapar raunveruleg verðmæti, hvort sem þau verðmæti eru skilgreind í krónum, evrum, pundum eða einhverju óefniskenndu sem hægt er að kalla andleg verðmæti, menningarverðmæti. Það er skapandi hugsun og listsköpun, sem á endanum dregur okkur uppúr því volæði sem við nú stöndum andspænis. Þess vegna er það lífsspursmál fyrir samfélagið að halda listamönnum sínum á lífi og við þokkaleg kjör.

Um leið og við krefjumst þess að starfslaun verði hækkuð til samræmis við launakjör í landinu eigum við líka að vinna að því að fleiri skapandi einstaklingar eigi þess kost að njóta starfslauna. Við eigum líka að keppa að samfellu í starfi höfunda og það verður aðeins gert með því að stærri hópur sé á launum allt árið. Við skulum vona að þau nöturlegu sannindi um lífskjör og aðstöðu listamanna sem heimsfaraldurinn er að birta okkur um þessar mundir verði okkur öllum að kenningu – bæði okkur listamönnum og ekki síður stjórnvöldum.

En á sama tíma og það ætti að vera að renna upp fyrir yfirvöldum um víða veröld hvers virði menningin er berast okkur þau undarlegu tíðindi af vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar að nú standi fyrir dyrum gagngerar tilfærslur í styrkjakerfi Norðurlanda, þar sem fyrirhugað sé að færa umtalsverða fjármuni frá málaflokki menningar yfir á málaflokk sem tengist umhverfismálum, loftslagsmálum og sjálfbærni. Í hópi listamanna má finna eitthvert ötulasta baráttufólk fyrir hagsmunum náttúru og sjálfbærrar þróunar, auk þess sem listsköpun er einhver umhverfisvænsta iðja sem hugsast getur. Eða ætlar einhver að halda því fram að það fé sem varið er til menningarstarfsemi sé ávísun á djúpt kolefnisspor? Tæplega. Því hefði maður haldið að skapandi hugsun innan listgreinanna og öflug menningarstarfsemi væri einmitt leiðin til að berjast gegn þeim öflum sem hafa skaðlegust áhrif á umhverfi okkar og samfélag. Okkur þykir því skjóta afar skökku við að yfirvöld hafi nú í hyggju að kippa fótum undan norrænni menningarsamvinnu, einmitt á þeim tímum sem kalla á aukna samstöðu. RSÍ berst af heilum hug gegn þessum makalausu hugmyndum og þykir afar brýnt að stöðva þetta fyrirhugaða skemmdarverk áður en það verður um seinan. Í þessu máli eins og mörgum öðrum stöndum við með systrasamtökum okkar á Norðurlöndum og öðrum samtökum listamanna.

Eitt af þeim eilífðarmálum sem nauðsynlegt er að drepa á á hverjum aðalfundi og jafnvel oftar og víðar þar sem höfundar koma saman, er málefni Hljóðbókasafns Íslands. Það óþolandi ástand að ófullnægjandi hömlur séu á notkun safnsins, er mál sem fáránlega lengi hefur viðgengist án þess að úrbætur hafi nokkru sinni virst í sjónmáli. RSÍ hefur þrástagast á því við Mennta- og menningarmálaráðuneytið að við þetta verði ekki unað, en ráðuneytið hefur í þessu máli, eins og reyndar of mörgum öðrum, svarað okkur með þögninni. Það var ekki fyrr en Rithöfundasambandið setti ráðuneytinu úrslitrakosti og hótaði stjórnsýslukæru á hendur því að svar barst og nú hefur verið boðaður fundur þar sem hafist verður handa við endurskoðun RSÍ og ráðuneytisins fyrir hönd Hljóðbókasafnsins.

Við vonum heitt og innilega að loks verði bundinn endi á þetta vandræðalega ófremdarástand.

Þetta var ár fjarfundanna. Allar alþjóðlegar og fjölþjóðlegar ráðstefnur rithöfunda sem RSÍ sendir fulltrúa á að öllu eðlilegu voru færðar yfir á tölvuskjái, þar sem hver sat í sínu lokaða rými og reyndi eftir bestu getu að taka þátt í umræðum sem teygðu sig yfir hnöttinn þveran og endilangan. Formaður og framkvæmdastjóri tóku þátt í fundum alþjóðasamtakanna International Authors’ Forum og Evrópusamtakanna Europian Writers Councel í gegnum fjarfundabúnað. Báðir fundirnir báru skýr merki ástandsins – þeir voru fjölmennir og svolítið þungir í vöfum, og lítið var hægt að skiptast á hugmyndum um bókmenntir og listir á líðandi stund, heldur lögðu skipuleggjendur allt kapp á að mál væru afgreidd snaggaralega og vafningalítið. Enn sem fyrr er þessi alþjóðlega samvinna okkur höfundum afar mikilvæg og aldrei hefur verið brýnna að við höldum vöku okkar og störfum þétt með kollegum okkar í öðrum löndum, til þess að verja höfundarétt okkar. Og það er ekki síður mikilvægt að við miðlum reynslu okkar sem höfundar á örmarkaði til hinna sem vanir eru víðáttumeiri veiðilendum.

Þá á eftir að minnast á mannréttindi höfunda, en RSÍ reynir að fylgjast með baráttu rithöfunda í öðrum löndum fyrir tjáningarfelsi, sem oft á tíðum er reynt að bæla með valdníðslu og ofbeldi. Nú síðast lögðumst við á árar með Evrópuráði rithöfunda til stuðnings höfundum í Hvíta-Rússlandi. Þar í landi er ritskoðunin grímulaus og Nóbelsverðlaunahöfundurinn Svetlana Alexievich er ofsótt af yfirvöldum. Eins og öllum er kunnugt er pólítískt ástand þar í landi afar tvísýnt um þessar mundir og hafa þarlendir rithöfundar beitt sér sterkt gegn sitjandi einræðisherra, Alexander Lukashenko. Rithöfundasamband Íslands styður baráttuna fyrir frelsi og lýðræði hvar sem er í heiminum.

Maístjarnan, ljóðaverðlaun Rithöfundasambandsins og Landsbókasafns Íslands-Háskólabókasafns voru veitt í fjórða sinn þann 27. maí síðastliðin, en tilnefningar voru kynntar í Gunnarshúsi skömmu áður. Fimm ljóðabækur frá síðasta ári hlutu tilnefningu, en Maístjörnuna hlaut Jónas Reynir Gunnarsson fyrir bók sína Þvottadag.

Ekki verður sagt skilið við málefni rithöfunda þetta árið án þess að minnast á þær stóru breytingar sem nú eru að verða á starfsumhverfi okkar, einkum í útgáfu bóka. Það þótti nokkrum tíðindum sæta þegar sænska stórfyrirtækið Storytel AB keypti meirihluta í Forlaginu, stærstu bókaútgáfu landsins. Afar skiptar skoðanir voru um það á meðal höfunda hvort Rithöfundasambandinu kæmi þetta yfirleitt við, en stjórn RSÍ ákvað að álykta um málið, þar sem hún taldi þetta mikil tíðindi og ekki endilega fagnaðarefni. Í ályktun stjórnarinnar segir:

Stjórn Rithöfundasambands Íslands lýsir áhyggjum sínum af kaupum Storytel AB á 70% hlut í Forlaginu, stærsta útgáfufyrirtæki landsins. Stjórnin fagnar nýrri tækni og auknum tækifærum fyrir lesendur til að njóta bókmenntaverka. Flestir rithöfundar vilja líka sækja fram á því sviði og ná til nýrra lesenda. Hins vegar hefur stjórnin áhyggjur af enn meira valdaójafnvægi á bókamarkaði ef kaupin ganga í gegn þar sem stærsta bókaútgáfa landsins og eina streymisveita hljóðbóka verði í eigu sama aðila. Samruni stórra aðila á markaði leiðir iðulega til skerðingar á virkri samkeppni sem kemur neytendum og öðrum á markaði illa. Þegar um er að ræða fákeppni á sviði menningar verður að stíga sérstaklega gætilega til jarðar.

Stjórn RSÍ vantreystir hinu sænska móðurfélagi og stjórnendum þess því reynsla höfunda af dótturfélaginu Storytel á Íslandi er ekki góð og sömu sögu má heyra frá félögum okkar á hinum Norðurlöndunum. Samkvæmt kjarakönnun sem Rithöfundasambandið hefur gert meðal félagsmanna sem eiga verk hjá Storytel á Íslandi eru greiðslur til þeirra afar lágar og tekjumódelið ógegnsætt. Stjórnin óttast að tilgangur eiganda Storytel á Íslandi, Storytel AB í Svíþjóð, sé að komast nær höfundaverki íslenskra höfunda og eyða allri samkeppni á hljóðbókamarkaði. Margir félagsmenn hafa haft samband við stjórn og skrifstofu RSÍ og viðrað áhyggjur sínar. Höfundar og útgefendur ytra hafa borið því vitni að frelsi þeirra og menningarleg áhersla hafi beðið hnekki með eignarhaldi Storytel AB. Slíkt vekur ugg í brjósti höfunda hér á landi, sporin ytra hræða, en reynslan ein mun leiða í ljós hvort sama öfugþróun verði hérlendis. Komi upp slík staða á Íslandi telur stjórn RSÍ sýnt að hún myndi þrengja verulega að höfundum og möguleikum þeirra til útgáfu á fjölbreyttum og burðugum bókamarkaði. Aldrei má vega að listrænu frelsi þannig að litið sé á bókmenntir sem framleiðsluvöru sem þarf að skila hagnaði en ekki listræna tjáningu sem hefur gildi í sjálfu sér.

Við þetta er því að bæta að ekki er ennþá ljóst hvort samkeppnisyfirvöld á Íslandi leyfa að þessi kaup fari fram, en það kemur í ljós að fáeinum mánuðum liðnum. Hitt er deginum ljósara að nú gerast breytingar á starfsvettvangi okkar hraðar og margvíslegar. Það kemur í hlut samtaka rithöfunda að fylgjast grannt með þróun mála og vekja á því athygli þegar hætta er á að hagsmunum höfunda verði fórnað fyrir gróðavon framleiðenda af öllu tagi.

Góðir félagar. Þó að tónninn í þessari skýrslu hafi etv. verið þyngri en ég hefði sjálfur óskað, vil ég lýsa einlægri ánægju minni með starfið innan RSÍ þetta árið. Það fólk sem tekið hefur að sér trúnaðarstörf fyrir sambandið hefur rækt starf sitt af krafti og samviskusemi og innan stjórnarinnar hefur ríkt góður vinnuandi og eindrægni. Framkvæmdastjórinn okkar, hún Ragnheiður, og verkefnastjórinn Tinna hafa síðan rekið skrifstofuna eins og endranær af einstakri röggsemi, myndarskap og stakri umhyggju fyrir íslenskum rithöfundum. Ég vil fá að þakka öllu þessu fólki gott og skemmtilegt samstarf og glæsilegan árangur í þeim verkefnum sem það hefur tekið að sér.

Rithöfundasamband Íslands er stéttarfélag allra rithöfunda, óháð því í hvaða miðlum verk þeirra koma fyrir almenningssjónir. Við viljum kappkosta að hér eigi allir vísan stuðning, hvort sem um ræðir þá sem skrifa bækur, skáldverk, leikrit, handrit að kvikmyndum, útvarps eða sjónvarpsefni, ljóð, smásögur eða önnur verk sem fallið geta undir ritlist. Í Gunnarshúsi er rekin skrifstofa, þjónustumiðstöð og félagsheimili rithöfunda. Þetta vita auðvitað allir sem hér sitja, en ég vil eftir sem áður hvetja félagsmenn til að nýta sér þjónustu Rithöfundasambandsins hiklaust, hvenær sem uppá kunna að koma vafamál sem gott er að fá aðstoð við að greiða úr. Við veitum lögfræðiaðstoð þegar það á við, við búum yfir sérþekkingu í málum sem snerta réttindi höfunda, við þiggjum með þökkum allar ábendingar um það sem betur má fara í starfsemi sambandsins, við bjóðum aðstöðu á Dyngjuveginum til fundahalda, upplestra og hvers kyns samkomuhalds félagsmanna okkar. Og svo er yfirleitt heitt á könnunni og oft ráðrúm til að tylla sér og spjalla um hvaðeina sem snertir lífið og listina.

Sem sagt: Verið alltaf velkomin í Gunnarshús.

Kærar þakkir,

Karl Ágúst Úlfsson formaður